4 ĐẠI - 6 ĐẠI - 5 UẨN - 12 XỨ - 6 CĂN – 6 TRẦN - 18 GIỚI

BỐN ĐẠI - SÁU ĐẠI - NĂM UẨN - MƯỜI HAI XỨ - SÁU CĂN – SÁU TRẦN - MƯỜI TÁM GIỚI

(Tứ đại, Lục đại, Ngủ uẩn, Thập nhị xứ, Lục căn, Lục trần và Thập bát giới)

Con người và sự hình thành con người, theo quan điểm của Phật giáo gồm: bốn Đại, sáu Đại, sáu giới, mười hai Xứ và mười tám Giới. Đây chính là phân tích về sự hiện hữu của con người và thế giới, là thế giới quan, nhân sinh quan Phật giáo.

ĐỊNH NGHĨA VỀ BỐN ĐẠI, SÁU ĐẠI, NĂM UẨN, MƯỜI HAI XỨ - SÁU CĂN – SÁU TRẦN VÀ MƯỜI TÁM GIỚI:

I./ BỐN ĐẠI: là bốn yếu tố cơ bản hình thành nên thể chất thân vật lý của con người, bao gồm: chất khoáng, chất lỏng hay nước, nhiệt độ và hơi khí. Chúng ta thường gọi một cách hình tượng về thân thể tứ đại là đất, nước, gió, lửa.

1./ Yếu tố đất: gồm tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, thận, tim, gan, hoành cách mô, lá lách, phổi, ruột, phân, mỡ, não, ghèn.
2./ Yếu tố nước: gồm mật, đàm, niêm dịch, mủ, máu, mồ hôi, nước mắt, nước miếng, nước mũi, nước khớp xương, nước tiểu.
3./ Yếu tố gió: gồm hơi thở sự hô hấp và khí.
4./ Yếu tố lửa: gồm nhiệt độ hay sức nóng do sự vận hành của cơ thể phát ra.

II./ SÁU ĐẠI – NĂM UẨN: là sáu yếu tố cơ bản hình thành nên con người toàn diện với ba thành tố đặc thù là: thể chất vật lý đã bao gồm bốn Đại cộng với ý thức hay tâm lý và không gian. Do đó, con người theo sáu Đại là con người hoàn chỉnh, bao gồm cả tâm lý và vật lý.

Tâm lý gần giống với năm Uẩn, tâm lý hay tâm thức của con người bao gồm các phần chính là: cảm thọ, niệm tưởng, tư duy và ý thức (thọ, tưởng, hành, thức). Do đó, sáu Đại thực ra chỉ là cách nói tóm tắt của năm Uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức).

Con người, cơ cấu tâm lý chỉ có thể vận hành khi nó dựa vào sinh thân, tức là thân thể vật lý. Trong tâm luôn luôn hàm chứa hoạt động của các cảm thọ, các ảnh tượng của tri giác, các hình thức tư duy và các hoạt động của tâm thức nói chung.

Mọi khái niệm phân biệt trong tâm thức của chúng ta như: tài sản, nhà cửa, sông suối, núi đồi v.v... cho đến các khái niệm như: tư duy, ý thức, tình cảm, lý trí, tưởng tượng v.v..., tất cả đều là biểu hiện của tâm.

III./ MƯỜI HAI XỨ - SÁU CĂN – SÁU TRẦN: là cơ sở giao tiếp giữa con người với thế giới thực tại khách quan, bao gồm sáu nội xứ thuộc về thân thể và sáu ngoại xứ thuộc về ngoại cảnh. Sáu căn thuộc về chủ thể, sáu trần thuộc về đối tượng. Do chủ thể giao tiếp với đối tượng mà hình thành nên những nhận thức, phân biệt, như sông, suối, núi, đồi, đàn ông, đàn bà, con chim, hòn đá, giọt sương, màu sắc, thức ăn...

1./ Sáu nội xứ hay còn gọi là sáu căn, Căn là thân thể, mạng căn, tức là thể chất vật lý của con người bao gồm: mắt - nhãn, tai - nhĩ, mũi - tỷ, lưỡi - thiệt, thân và ý hay não bộ.

2./ Sáu ngoại xứ hay còn gọi là sáu trần, Trần là trần cảnh, hay còn gọi là thế giới sự vật hiện tượng bao gồm: hình thể, âm thanh, hương khí, mùi vị, sự tiếp xúc và các sự vật hiện tượng được gọi là: sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp.

1. Sắc: gồm có màu sắc, hình thể, vật thể, hiện tượng, sự vật. Sắc còn được chia thành hai phần đó là: biểu sắc: hình tượng, sự vật..., vô biểu sắc: năng lượng vô hình... Thanh: gồm tiếng nói, tiếng động, âm thanh, âm nhạc...
2. Hương: hương khí, hương thơm...
3. Vị: mùi vị như chua, chát, cay, ngọt, mặn, đắng, the,...
4. Xúc: sự giao thoa giữa căn và trần, giữa vật này với vật khác...
5. Pháp: tất cả thế giới sự vật hiện tượng tâm lý và vật lý nói chung. 

Khi sáu căn tiếp xúc với sáu trần, phát sinh những nhận thức, phân biệt, sự nhận biết gồm: sự thấy của mắt, sự nghe của tai, sự ngửi của mũi, sự nếm của lưỡi, sự tri giác của toàn thân và sự hiểu biết của ý thức.

IV./ MƯỜI TÁM GIỚI: là cơ sở giao tiếp toàn diện của con người với thế giới thực tại khách quan, bao gồm: sáu nội xứ ( sáu Căn), sáu ngoại xứ ( sáu Trần) và sáu thức như: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức và ý thức. Đây là tiến trình nhận thức luận về thế giới quan và nhân sinh quan của Phật giáo.

Con người luôn luôn được nhìn gắn chặt với thế giới, con người và thế giới cũng chính là sáu giới, mười hai xứ hay mười tám giới. Giáo lý Phật giáo gọi là thế giới, hay con người, chỉ là sự tổ hợp của các căn, các trần và các thức. Tự thân của căn, trần, thức đã là Duyên sinh, Vô ngã, nên thế giới và con người đều Vô ngã. Mục đích là để soi sáng cho người thấy rõ nhân Vô ngã, pháp Vô ngã để trừ bỏ mọi chấp trước, vọng tưởng.